۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۹،‏ ۱۵:۵۷
کد خبرنگار: 1343
کد خبر: 83786681
۰ نفر

برچسب‌ها

سیدمحمدرضا مساوات؛ روزنامه‌نگاری پرشور و بی‌پروا

سید محمدرضا مساوات روزنامه‌نگاری بی‌پروا و دلیر و از مشروطه‌خواهان پرآوازه‌ای بود که آزادی قلم را در خدمت رشد و تعالی جامعه به کار گرفت و تا آخرین روزهای عمر با استبداد و اختناق حاکم مبارزه کرد.

سید محمدرضا شیرازی در ۱۲۴۴ خورشیدی مشهور به مساوات در شهر برازجان به دنیا آمد. دوران کودکی و نوجوانی را در شیراز مشغول به تحصیلات بود و بعد به تهران آمد و نزد میرزا ابوالحسن جلوه حکیم معروف تحصیل کرد تا اینکه تحصیلات خود را در ادبیات فارسی و عرب، فلسفه، منطق، عرفان و هیآت ادامه داد و مدتی به شغل معلمی روی آورد و سمت معلمی منزل دبیرالملک را بر عهده گرفت. البته بنابه نوشته ذکاءالملک فروغی، مساوات در اوقات مختلف مشاغل مختلف داشته، معلمی کرده و همچنین تجارت، پیشکاری و مستاجری زراعتی، در مشروطه اول روزنامه‌نگاری کرده و روزنامه مساوات را اداره کرده، در ابتدای تجدید دولت یک چند معاون وزارت عدلیه بوده و بعد به نمایندگی ملت منتخب شده است. مساوات فردی تندمزاج و کم‌حوصله بوده است اما دارای گذشت، صداقت و راستگویی و رازداری و امین بوده است. البته بارزترین وجه زندگی او همان روزنامه‌نگار و فعالیت در عرصه مطبوعات بود که او را در دوره مشروطه مشهور می‌کند.

حضور در انجمن ملی

سید محمدرضا مساوات پس از آنکه در تهران تحصیلات خود را در حکمت الهی و فلسفه ادامه داد، با افکار نو و آزادی‌خواهانه آشنا شد و خیلی زود جذب انجمن‌های مخفی شد که در تدارک مبارزه با حکومت استبدادی قاجار بودند. یکی از این کانون های مبارزه «انجمن ملی» بود که به طور مخفی در محرم ۱۳۲۲ قمری با ۶۰ نفر عضو تشکیل شد.

روزنامه مساوات

سید محمدرضا شیرازی روزنامه‌ای با عنوان مساوات را در تهران و در ۱۲۸۶ خورشیدی منتشر کرد. شماره نخست در هشت صفحه و در چاپخانه سربی حقوق انتشار یافت. سرلوحه روزنامه عبارت از دو فرشته بالداری بود که در دست‌های خود صفحه‌ای را که در آن کلمه «مساوات» به خط نستعلیق و در بالای آن آیه «ما تری فی خلق الرحمن من تفاوت» چاپ شده بود داشتند. نحوه انتشار مساوات هفتگی بود و عنوان مراسلات اداره مساوات بود و از شماره دهم به آن ‌طرف تهران مدرسه آصفیه محل اداره روزنامه معرفی شد. تعداد صفحات روزنامه هشت صفحه بود و گاهی به ۱۰ صفحه نیز می‌رسید. روزنامه در چاپخانه‌های مختلف چاپ می‌شد، چنانکه شماره نخست آن در چاپخانه حقوق و از شماره دوم به بعد، در چاپخانه شرقی که به مدیری شیخ‌الملک در تهران تأسیس شده بود چاپ شد.

مساوات با روزنامه خود نقش مهمی در انقلاب مشروطه ایفا کرد به‌گونه‌ای که یکی از روزنامه‌های پرشور و انقلابی دروه مشروطه بود که در زمینه روشنگری مردم و مبارزه با استبداد منتشر می‌شد

مساوات شیرازی در مقاله افتتاحی روزنامه خود، خوانندگان را با علت تأسیس، مرام و مسلک روزنامه آشنا می‌کند و می‌نویسد: «من مدت‌ها در کتب و رسائل و اوراق منتشره خوانده‌ام که یکی از بهترین وسایل برای ترقی ملت و صلاح و فلاح مملکت و آبادی کشور جراید است و یگانه واسطه نجات و وسیله تمدن و ترقی همان روزنامه و رسایل موقته است و این‌قدر از فواید و محسنات روزنامه و منافع و مزایای جراید در خود روزنامه‌ها دیدم.»

مساوات و انقلاب مشروطه

مساوات با روزنامه خود نقش مهمی در انقلاب مشروطه ایفا کرد به‌گونه‌ای که یکی از روزنامه‌های پرشور و انقلابی دروه مشروطه بود که در زمینه روشنگری مردم و مبارزه با استبداد منتشر می‌شد. این روزنامه بسیار رادیکال بود و از آزادی مطبوعات و حقوق مدنی با حدت بسیار دفاع می کرد و با توجه به جسارت فوق‌العاده‌ای که در تقویت بنیان مشروطه نشان می‌داد، در زمره قهرمانان پیشکسوت در مطبوعات مشروطه اول جای دارد. برای نمونه، این روزنامه فهم جدیدی از آزادی را در میان مردم رواج داد. نویسندگان این روزنامه معتقد بودند که فهم واژه آزادی در میان مردم فهم صحیحی نیست و هر فردی بنابر وضعیت خود آن را به‌نفع خودش تفسیر می‌کند و این امر را بهانه‌ای برای توجیه اعمال خود قرار می‌دهد. به عقیده مساوات، فهم معنای آزادی بر حسب اخلاق متفاوت است و به‌دلیل چنین برداشت‌هایی از آزادی، برخی از طرفداران استبداد با استفاده از شرایط قلم استبداد را در لباس آزادی درمی‌آورند و در عوض آن که معنای آزادی را در طرفداری افتادگان و دادخواهی روستاییان آشکار کند، برعکس، اغنیا و اشقیا و ظلام و حکامی را که سالیان دراز خون ملت را در شیشه و فقرا و کسبه بیچاره را لگدکوب شهوت‌رانی کرده‌اند جانبداری و هواخواهی می‌کنند.

مساوات و تصویب قانون مطبوعات

در اسفندماه ۱۲۸۶ خورشیدی نخستین قانون مطبوعات در نظام مشروطه ایران از تصویب مجلس گذشت و برای اجرا به دولت ابلاغ شد. این قانون می‌کوشید تا همه زمینه‌های چاپ و نشر را توجیه کند. همچنین در شرایط بحرانی میان شاه و مجلس و اختلاف‌های آزادی‌خواهان با مستبدین به وجود آمده بود و در نهایت به سود مخالفان آزادی بود، با واکنش روزنامه‌نگاران مواجه شد. در واقع تصویب قانون مطبوعات به اعتقاد بسیاری از روزنامه‌نگاران و آزادی‌خواهان مقدمه سانسور و محدودیت آزادی بیان و قلم بود. به همین دلیل هم روزنامه مساوات در ضدیت با قانون انطباعات، واکنش نشان داد و یکی از شماره‌های خود را با تغییرات بنیادی و نمایی تازه مبنی بر مخالفت با قانون انطباعات منتشر کرد.

نقد حاکمیت و شاه قاجار

سید محمدرضا مساوات در مقام یک روزنامه‌نگار با نگارش مقالات تند و در عین حال تمسخرآمیز همواره حاکمیت و در راس آن‌ها محمدعلی شاه قاجار را مورد حملات تند قرار می‌داد؛ به‌گونه‌ای که مهدی ملک‌زاده مساوات را جزو یکی از روزنامه‌های انقلابی و تندرو دانسته است و به‌خاطر اهمیت در تحول اوضاع  و تاثیر بر افکار و مبارزه با استبداد، مدیر آن را از رهبران آزادی و انقلاب نامیده است و می‌گوید: «روزنامه مساوات با شجاعت بی‌نظیری به دشمنی و مخالفت با پادشاه مستبد و درباریان ستمگر برخاست  و شاه را بزرگ‌ترین دشمن مشروطیت و آزادی معرفی کرد.»

مساوات با یادآوری مبارزه و ایستادگی مردم آذربایجان، اصفهان، کرمان، خراسان، فارس، رشت و مازندران و در نتیجه درگیری، اغتشاش و ناامنی که به‌دنبال آن به وجود آمده است با انتشار مقاله‌ای می‌پرسد «شاه در چه حال است؟» و با اشاره بر فرار روزنامه‌ها و مخبرین خارجی در اثر ناامنی و همچنین پراکنده‌شدن محافظان محمدعلی شاه، کمبود نقدینگی خزانه و قرضه از خارجیان را نتیجه آن می‌داند. انتشار این مقاله باعث شد بعد از انتشار آن محمدعلی شاه، به عدلیه شکایت کند و دادگاه سید محمدرضا شیرازی، مدیرمسئول روزنامه، را احضار کرد اما وقتی خبر محاکمه در تهران پیچید، انجمن‌ها به مبارزه برخاستند و مدّعی شدند این محاکمه نشان می‌دهد که حادثه‌ای در شرف وقوع است و شاه درصدد کودتا علیه مشروطه است. مطبوعات به نیات شاه ابراز بدگمانی کردند و غوغایی در تهران به پا شد. به همین دلیل، عضدالملک رییس ایل قاجار، به‌منظور کاهش تنش پیش‌آمده از محمدعلی شاه خواست که از شکایت خود صرف‌نظر کند.

سیدمحمدرضا مساوات در مشی مبارزاتی خود و رویارویی با محمدعلی شاه به این هم بسنده نکرد و کار را به جاهای باریک‌تری کشاند. پس از آنکه با وساطت دادگاه مساوات و شاه برگزار نشد، مساوات با بدکاره خواندن مادر شاه او را به مبارزه همه جانبه دعوت کرد که این نوع بی‌پروایی در تاریخ مبارزاتی کشور ما کم نظیر است.

انتشار روزنامه مساوات در تبریز

با به توپ بستن مجلس شورای ملی، محمدعلی شاه روزنامه‌ها را تعطیل کرد که روزنامه مساوات هم پس از ۲۵ شماره توقیف شد. مساوات شیرازی، مدیر روزنامه، به‌همراه سید عبدالرحیم خلخالی پس از فرار از ایران مدتی ناپدید شدند و به قفقاز رفتند تا اینکه پس از آرام‌تر شدن اوضاع و احوال مملکت به ایران بازگشتند و بار دیگر روزنامه خود را در تبریز دایر کردند که به‌طور هفتگی منتشر می‌شد.

شماره نخست روزنامه در یکم در چهارم بهمن ۱۲۸۷ خورشیدی از زیر چاپ بیرون آمد و مقالات مشروحی درباره انقلاب مشروطه، خیانت دربار، مخالفت‌های مشروعه‌خواهان، جنبش تبریز و مبارزات پیگیر آزادی‌خواهی نوشت. مساوات که در بی‌پروایی قلم و دلیری سخن کم‌نظیر بود، در اینجا نیز وفاداری خود را به وظایف خطیری که در نمایاندن لغزش ها و کاستی ها و تشویش در رفع نارسائی‌ها و نابسامانی‌ها بر عهده گرفته بود، به‌خوبی نشان داد و در صفحات خود، آزادی قلم را در خدمت رشد و تعالی جامعه و کشور به کار گرفت.

مساوات که از ابتدای مبارزه دفاع از آزادی بیان و آزادی مطبوعات را در سر لوحه کار خود قرار داده بود در نخستین شماره از دوره نوین خود در تبریز زیر عنوان «اعتذار» از چگونگی تجاوز و دست‌اندازی غول سانسور محمدعلی شاهی به حریم مقدس مطبوعات آزاد یاد می‌کند و شجاعانه می‌نویسد: «افسوس که این قانون مقدس جریده‌نگاری، نه بر وفق مزاج مملکت ماست.»

انتشار شب‌نامه

یکی دیگر از فعالیت‌های سید محمدرضا شیرازی در عرصه روزنامه نگار انتشار شب‌نامه‌ها بود تا به این وسیله بتواند علیه استبداد مبارزه کند. او روزنامه هفتگی «صبحنامه» را در طهران با چاپ ژلاتینی مدیریت می‌کرد. به نقل از ادوارد براون سبک این روزنامه انقلابی و سیاسی بود و چون در کمال خفا و پنهانی دست به دست می‌شد، بیش از ۱۸ و یا ۱۹ شماره از آن منتشر نشد.

در زمانی که سد سانسور توسط وزارت انطباعات روزبه‌روز بیشتر می‌شد و مشروطه‌خواهان به‌دنبال شکستن این سد بودند، مساوات در صبحنامه با انتشار مطلبی زیر عنوان «حسرت و افسوس» با قلمی جسورانه و استدلالی استوار به بیان دردهای ملت می‌پرداخت و از دولتیان و کارشکنی‌های درباریان و ضعف‌های انقلابیون، سخن می‌گفت

صبحنامه با قلمی بی‌پروا حرکت طبقات و گروه‌های مردمی را در جهت حمایت از تشکیل بانک ملی می‌ستود، درباریان و دولتمردان که در این راه سنگ‌اندازی می‌کردند، مورد سرزنش و انتقاد قرار می‌داد.

در زمانی که سد سانسور توسط وزارت انطباعات روزبه‌روز بیشتر می‌شد و مشروطه‌خواهان به‌دنبال شکستن این سد بودند، مساوات در صبحنامه با انتشار مطلبی زیر عنوان «حسرت و افسوس» با قلمی جسورانه و استدلالی استوار به بیان دردهای ملت می‌پرداخت و از دولتیان و کارشکنی‌های درباریان و ضعف‌های انقلابیون، سخن می‌گفت.

دیدگاه‌های مختلف در مورد روزنامه‌نگاری مساوات

اگرچه سیدمحمدرضا مساوات یکی از روزنامه‌نگاران شجاع و بی‌پروا شناخته می‌شود اما دیدگاه‌های مختلفی در مورد او وجود دارد. عده‌ای این سبک او را می‌ستایند و عده‌ای دیگر نسبت به این‌گونه قلم‌فرسایی او انتقادهایی دارند. ادوارد براون می‌گوید روزنامه مساوات از نظر ادبی جز بهترین جراید بعد از انقلاب مشروطه است و آن را می‌توان در ردیف روزنامه‌های صوراسرافیل و نسیم شمال و نوبهار به شمار آورد. مهدی ملک‌زاده نیز معتقد است سید محمدرضا مساوات مردی بود فطرتا آزادی‌خواه، انقلابی، شجاع، با شهامت، با گذشت، جسور و یکی از برگزیدگان و موسسان انقلاب مشروطه ایران بود و یکی از کسانی بود که محمدعلی شاه، تبعید او را از مجلس تقاضا کرد و بعد از بمباران مجلس اگر گرفتار شده بود به‌طور یقین جان به سلامت در نمی‌برد و کشته می‌شد. دهخدا نیز می‌گوید: «وجود ایشان کیمیاست. نه‌تنها به درد حروف‌چینی می‌خورد. برای هر دردی دواست. البته مغتنم بشمارید و نگذارید از دست برود.»

اما در این میان تندترین نقدی که به سید محمدرضا مساوات و روزنامه مساوات می‌شود توسط احمد کسروی است. او می‌نویسد: «این مرد را نیک خواهیم شناخت و همیشه کارایش نابجا و همیشه زیانش بیش از سودش بوده.»

کنار گذاشتن روزنامه‌نگاری

مساوات پس از بازگشت به تهران کار روزنامه‌نویسی را کنار گذاشت و در حقیقت مردمی را که در دوران پیروزی بر استبداد دسخوش غرور و تفرقه و حسد و برادرکشی شده بودند و احتیاج به راهنمایی چنان صاحب قلم خیرخواه، بینا و دوراندیش داشتند، از فیض نگارش خویش بی‌نصیب گذاشت. اما این روزنامه‌نگار از ابتدای فعالیت‌های سیاسی تا لحظه مرگ بر سر آرمان‌های خود استوار ماند تا اینکه سرانجام در هفتم شهریور ۱۳۰۴ خورشیدی در ۶۰ سالگی پس از تحمل یک دوره بیماری سل، در باغ فردوس شمیران وفات یافت و در امامزاده تجریش به خاک سپرده شد.

روزنامه «خلق» تحت عنوان «فقدان اسفناک» نوشت: «آقا سید محمدرضای مساوات نماینده مجلس شورای ملی که از پیش‌قدمان آزادی و مشروطیت می‌بود و همیشه با عوامل استبداد در ستیز، سه روز قبل در اثر کسالت ممتدی وفات نمود. مجلس شورای ملی برای فوت او تعطیل گردید و دو روز در مسجد سپهسالار فاتحه می‌باشد.»

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
1 + 2 =